اسماعیل یزدان‌پور
مدیر نمایشگاه کتاب فرانکفورت پس از ۲۱ سال کنار می‌رود؛ گفت‌وگویی درباره آینده کتاب، هوش مصنوعی، بازار جهانی حقوق، کتاب صوتی و آزادی نشر
نمایشگاه کتاب فرانکفورت امسال برای یورگن بوس با همه دوره‌های پیشین تفاوت دارد. او که از سال ۲۰۰۵ ریاست و مدیریت اجرایی بزرگ‌ترین گردهمایی حرفه‌ای صنعت نشر جهان را بر عهده داشته، در پایان اکتبر از سمت خود کناره می‌گیرد. نمایشگاه ۲۰۲۶ آخرین فرانکفورتی است که با مدیریت او برگزار می‌شود.
اندرو ریچارد آلبانیز، سردبیر Publishing Perspectives، در آستانه نمایشگاه با بوس گفت‌وگو کرده است؛ گفت‌وگویی کوتاه که به‌نوعی جمع‌بندی بیست‌ویک سال حضور او در مرکز تحولات صنعت جهانی نشر نیز هست. در این مدت، کتاب و نشر از چند موج بزرگ تغییر عبور کرده‌اند: دیجیتالی‌شدن، تمرکز روزافزون بازار در دست ناشران بزرگ، گسترش پلتفرم‌ها و کتاب صوتی و اکنون ظهور هوش مصنوعی. با این همه، بوس در پایان این دوره هنوز بر سه چیز تأکید می‌کند: قدرت داستان، اهمیت کلمه چاپی و آزادی انتشار.
بوس می‌گوید هنوز برای خودش هم دشوار است باور کند که این آخرین نمایشگاه او در مقام مدیرعامل فرانکفورت خواهد بود. او در سال ۲۰۰۵ به نمایشگاه پیوست و اکنون پس از ۲۱ سال آن را ترک می‌کند.
جانشین او، یواخیم کافمن، از ابتدای سال معرفی شده است و همین انتقال زودهنگام مدیریت، به گفته بوس، خداحافظی را از جهاتی آسان‌تر کرده است؛ چون اطمینان دارد نمایشگاه را به مدیری می‌سپارد که می‌تواند مسئولیت آن را ادامه دهد.
اما وقتی از حاصل این دو دهه حرف می‌زند، پیش از آنکه از اعداد، قراردادها یا رشد نمایشگاه بگوید، سراغ آدم‌ها می‌رود. سفرهای فراوان به نقاط مختلف جهان برای او با دوستی‌هایی همراه بوده که در این سال‌ها شکل گرفته‌اند. آنچه بیش از همه در خاطرش مانده، آشنایی با کسانی است که پشت کتاب‌ها ایستاده‌اند: نویسندگان، مترجمان، ناشران، کارگزاران ادبی، ویراستاران و کتابفروشان.
همین آدم‌ها، می‌گوید، همیشه برای او اهمیت داشته‌اند و پس از رفتن از فرانکفورت بیش از همه دلتنگ آنها خواهد شد.
وقتی آلبانیز از برنامه‌های بعدی او می‌پرسد، پاسخ بوس برخلاف انتظار بسیار ساده است: فعلاً برنامه‌ای ندارد.
بیش از چهل سال از زندگی حرفه‌ای او در صنعت نشر گذشته و این نخستین تجربه بازنشستگی اوست. بنابراین ترجیح می‌دهد مدتی منتظر بماند و ببیند زندگی بعدی او چه شکلی پیدا می‌کند.
البته این به معنای قطع رابطه با جهان کتاب نیست. در ماه دسامبر برای حضور در نمایشگاه کتاب گوادالاخارا به مکزیک خواهد رفت و چند سخنرانی نیز در اروپا دارد. سفر و دیدار با دوستان و همکاران صنعت نشر ادامه خواهد داشت، اما دست‌کم فعلاً قصد ندارد مسئولیت حرفه‌ای سنگین دیگری برای خودش تعریف کند.
بوس نمایشگاه فرانکفورت را در دوره‌ای مدیریت کرده که شاید یکی از پرتلاطم‌ترین دوره‌های تاریخ جدید صنعت نشر بوده است. اکنون نیز نشانه‌ای از آرام‌شدن اوضاع دیده نمی‌شود.
وقتی از او درباره وضعیت امروز نشر جهانی می‌پرسند، نخستین موضوعی که مطرح می‌کند هوش مصنوعی است.
از نگاه او روشن است که هوش مصنوعی اکنون موضوع گفت‌وگوی همه فعالان صنعت کتاب شده است. اما نقطه عزیمت بوس خود فناوری نیست؛ داستان و حقوق کسانی است که آن را پدید می‌آورند.
داستان‌ها سرمایه اصلی صنعت نشرند. بنابراین در مواجهه با هوش مصنوعی باید اطمینان حاصل کرد که نویسندگان و ناشران همچنان سهم منصفانه خود را دریافت می‌کنند و حقوق آنان محفوظ می‌ماند.
این فقط یک سوی مسئله است. بوس در همان حال معتقد است صنعت نشر نباید فرصت‌هایی را که هوش مصنوعی در اختیارش می‌گذارد نادیده بگیرد. مسئله در نگاه او انتخاب ساده میان پذیرش و رد هوش مصنوعی نیست. صنعت کتاب باید بتواند از امکانات این فناوری استفاده کند و همزمان از حقوق صاحبان آثار محافظت کند.
به همین دلیل هوش مصنوعی در بسیاری از برنامه‌ها و گفت‌وگوهای نمایشگاه فرانکفورت امسال حضور خواهد داشت.
تحول مهم دیگر از نظر بوس، رشد تجارت بین‌المللی حقوق آثار است.
در این زمینه اتفاقی جالب در بازارهای انگلیسی‌زبان در حال وقوع است. ناشران این بازارها که در گذشته بیش از هر چیز فروشنده حقوق آثارشان به کشورهای دیگر بودند، اکنون بیش از گذشته برای خرید حقوق آثار دیگر زبان‌ها و بازارها جست‌وجو می‌کنند.
این تغییر می‌تواند برای گردش بین‌المللی ادبیات اهمیت زیادی داشته باشد. بازار انگلیسی‌زبان مدت‌ها به کم‌بودن سهم آثار ترجمه‌شده شناخته می‌شد. افزایش علاقه فعالان این بازار به خرید حقوق می‌تواند نشانه تغییر تدریجی این رابطه یک‌طرفه باشد.
اما تجارت حقوق دیگر فقط به ترجمه کتاب محدود نیست.
اقتباس از کتاب‌ها و داستان‌ها برای فیلم و مجموعه‌های تلویزیونی، به‌ویژه برای پلتفرم‌های بزرگ پخش آنلاین، همچنان حوزه‌ای رو به رشد است. کتاب در این بازار فقط محصول نهایی نیست؛ می‌تواند نقطه آغاز زندگی تازه‌ای برای یک داستان در رسانه‌ای دیگر باشد.
از همین رو نمایشگاه کتاب فرانکفورت نیز بیش از گذشته جایی برای اتصال نشر به دیگر صنایع فرهنگی شده است.
بوس کتاب صوتی را یکی دیگر از بخش‌های مهم و رو به رشد صنعت می‌داند.
فرانکفورت امسال برنامه‌هایی با حضور Audible، Spotify و شمار دیگری از بازیگران این حوزه از نقاط مختلف جهان برگزار می‌کند. موضوع فقط رشد بازار صوت نیست؛ خود این صنعت نیز اکنون با مسئله هوش مصنوعی روبه‌روست.
بنابراین سه تحولی که ظاهراً جداگانه به نظر می‌رسند ــ هوش مصنوعی، گسترش حقوق آثار و رشد صوت ــ در عمل به یکدیگر متصل شده‌اند.
کتاب امروز می‌تواند همزمان متن چاپی، فایل دیجیتال، کتاب صوتی، موضوع ترجمه و ماده اولیه فیلم یا مجموعه تلویزیونی باشد. به همین دلیل بازار حقوق نیز به‌تدریج پیچیده‌تر و جهانی‌تر می‌شود.
اما همه تحولات صنعت نشر از جنس فناوری و بازار نیستند.
بوس می‌گوید با تأسف جهان در دوره‌ای از تنش‌های سیاسی زندگی می‌کند و این وضعیت بر توان ناشران برای انتشار آزادانه آثار اثر گذاشته است.
این مسئله را فقط از دور مشاهده نکرده است. سفرهای متعدد و گفت‌وگو با ناشران و همکارانش در مناطق مختلف جهان به او نشان داده که آزادی انتشار همچنان چیزی است که باید برای حفظ آن تلاش کرد.
از همین رو برنامه فرهنگی و سیاسی نمایشگاه فرانکفورت با عنوان Frankfurt Calling برای او اهمیت ویژه‌ای دارد. نمایشگاه کتاب در این نگاه فقط بازار خریدوفروش حقوق و کتاب نیست؛ جایی است که باید درباره شرایطی که امکان نوشتن، انتشار و خواندن آزادانه را فراهم می‌کنند نیز گفت‌وگو کرد.
در پایان گفت‌وگو، بوس بار دیگر به سال‌های حضورش در فرانکفورت برمی‌گردد. از تیمی می‌گوید که در این سال‌ها در کنار او کار کرده است؛ گروهی پرانگیزه و شیفته کاری که انجام می‌دهند و به گفته او پیوسته نمایشگاه را به جلو رانده‌اند.
بعد به یکی از قدیمی‌ترین پیشگویی‌های صنعت نشر اشاره می‌کند: مرگ کتاب.
سال‌هاست، به تعبیر او، گفته می‌شود کتاب رو به مرگ است و فناوری سرانجام آنچه صنعت نشر انجام می‌دهد از میان خواهد برد.
بوس این پیش‌بینی را باور ندارد.
او در دوران مدیریت خود تغییرات بزرگی را از نزدیک دیده است: گذار صنعت نشر به محیط دیجیتال، افزایش قدرت و سلطه ناشران بزرگ در بازارهای مختلف و اکنون ظهور هوش مصنوعی. به احتمال زیاد تغییرات دیگری نیز در راه است.
اما تجربه این تحولات او را به نتیجه‌ای متفاوت رسانده است.
آنچه باقی می‌ماند فقط قالب فیزیکی کتاب نیست. در مرکز صنعت نشر چیزی قدیمی‌تر قرار دارد: نیاز انسان به داستان، کلمه و امکان آزادانه انتشار آنها.
از همین رو بوس در پایان ۲۱ سال مدیریت بزرگ‌ترین نمایشگاه بین‌المللی کتاب جهان همچنان به قدرت داستان‌ها، اهمیت کلمه چاپی و آزادی انتشار باور دارد.
و حتی یک قدم فراتر می‌رود: در جهانی که فناوری، بازار و سیاست با چنین سرعتی در حال تغییرند، این سه ارزش نه‌فقط اهمیت خود را از دست نداده‌اند، که از نظر او اکنون ضروری‌تر از همیشه‌اند.
درباره این گفت‌وگو: این مطلب بازسازی و تنظیم فارسی گفت‌وگوی اندرو ریچارد آلبانیز، سردبیر Publishing Perspectives، با یورگن بوس، رئیس و مدیرعامل نمایشگاه کتاب فرانکفورت است که ۲ اکتبر ۲۰۲۶ در آستانه آخرین دوره مدیریت بوس بر نمایشگاه منتشر شد. یواخیم کافمن، مدیرعامل انتشارات کارلسن، جانشین بوس خواهد شد و دوره تازه مدیریت نمایشگاه فرانکفورت را آغاز خواهد کرد. متن اصلی در Publishing Perspectives
برچسب‌ها: آینده صنعت نشر, آینده کتاب, نمایشگاه کتاب فرانکفورت
